“Actieve leraren doen niets wereldschokkends” kopt een artikel in Klasse Magazine (016 -juni 2019). Aan het woord is Tim Surma, leraar wiskunde en onderzoeker aan Open Universiteit Heerlen. En zelf voorbeeld van zo’n actieve leraar. Letterlijk een spring-in-de-klas. Tijdens de Masterclass ‘Lesgeven met Impact’ van Schoolmakers kaatste hij de ene na de andere effectieve leerstrategie de lesruimte rond. En die inzichten bleven goed plakken. Net dankzij een van die eenvoudige manieren om te leren: retrieval practice. Benieuwd? Deze duiding en 5 werkvormen zijn jouw laaghangend fruit: pluk!<

Wat is ‘retrieval practice’?

Het is een manier om leerstof in je langetermijngeheugen te krijgen, om het leren dus te versterken. Hoe werkt het? Door regelmatig actief informatie uit ons geheugen op te diepen, onthouden we die stof langer.

Is het geen tijdverlies?

Nee, je boekt leerwinst! En ‘retrieval’ inbouwen in je les kost je bovendien weinig tijd. Start je lessen regelmatig met een korte quiz, pittige vraag, speelse opdracht … Als je leerlingen maar leerstof ophalen uit hun geheugen: boeken dicht en brein op volle toeren.

5 werkvormen voor ‘retrieval practice’

  1. De graaf-in-je-geheugenbingo
  2. challenge grid
    Daag je leerlingen uit om leerstof zo ver mogelijk terug op te halen. Maak een rooster (retrieval grid) met vragen uit allerlei leerstofonderdelen (interleaving). Voorzie de vragen van een kleurcode of patroon (ideaal voor zwart-witkopieën): 1 patroon voor vragen over de laatste les, een ander voor leerstof van afgelopen week, nog een voor stof van twee weken geleden, en een laatste voor lessen eerder in het trimester of schooljaar. Of het werkt? “Mevrouw, ik wist het antwoord op die vraag door die vragenroosters.” Yes!
    Al meteen inspiratie om deze bingo te vullen? Mijn sjabloon kan je hier downloaden.

  3. Wie of wat ben ik?
  4. Wie is het?
    Met een voorraad post-its in je boekentas tover je makkelijk actieve werkvormen op elke lessenaar. Stevige opwarmer in bijvoorbeeld een les geschiedenis is een potje ‘Wie is het?’. Want om gericht vragen te stellen moet je al je kennis over de Egyptische goden uit je geheugen ophalen. Leuk én ook een tikkeltje lastig: de perfecte leersaus.

  5. De open vraag
  6. Ik geef les in de eerste graad A-stroom. Mijn leerlingen zijn nog niet zo vertrouwd met open vragen. Zeker in het tweede jaar probeer ik ze daarin te trainen. Soms start ik de les met een pittige open vraag. Zoals: hoe kwam het Romeinse Grootrijk tot stand? Dit is de ideale werkvorm om wisbordjes te gebruiken. Laat leerlingen eerst alleen en daarna per twee de vraag beantwoorden. Daarna gaan alle bordjes in de lucht. Welk duo gaf het beste antwoord? Waarom? Gaf jij concrete voorbeelden? Situeerde jij in tijd en ruimte? Leerlingen steken veel op over de leerstof én over de criteria waaraan een goed antwoord moet voldoen.

  7. Zoek het verband
  8. Kleef onder elke stoel een post-it met een begrip op. Meteen een verrassend effect om je les mee te beginnen: kijk eens onder je stoel :). Doel? De leerlingen moeten zo snel mogelijk een verband zien tussen alle begrippen. Wie hoort bij wie? Waarom? En wie legt het uit? Ik vind dit een zalige werkvorm omdat mijn leerlingen bij deze echt overleggen over de leerstof. Je hoort hun hersenen bijna kraken. Of juist niet ;).

  9. Oog voor detail
  10. Nijlgod Hapi giet vazen uit in de Nijl

    Niet alleen in woorden, maar ook in beelden kan je leerstof laten ophalen. Een verhaal gelezen? Een mythe besproken? Delen van een plant? Laat je leerlingen tekenen met oog voor zoveel mogelijk details. Of laat ze iets uitbeelden in een tableau vivant. En een postkaart tekenen met verworven inzichten voor het thuisfront? …


    Meer lezen over effectieve leerstrategieën?
    In augustus 2019 verschijnt het boek ‘Wijze lessen’ van o.a. Tim Surma. Op Wijzelessen.nu zal het boek gratis te downloaden zijn en zal je ondersteunend beeld- en videomateriaal vinden over hoe leraren aan de slag gaan met de beschreven instructieprincipes.

    Dit artikel verscheen ook in het vaktijdschrift Nederlands Fons 9.

    Wil je reageren op deze blog? Doen! Ik ben benieuwd naar jouw aanpak, ervaringen, aanpassingen …


    Wil je een seintje in je inbox bij nieuwe blogposts?